Steeds meer werkende armen in Nederland

In Amsterdam is het aantal minimahuishoudens in 2009 en 2010 licht gestegen tot 71.564. Dat is ruim 16 procent van het totaal aantal huishoudens in de hoofdstad. Ter vergelijking, dat is bijna 1 op de 5, terwijl het landelijk gemiddelde op 1 op de 10 ligt. Tegelijkertijd wordt de stad geconfronteerd met grote bezuinigingen op de sociale zekerheid. De gemeente moet daarom het beleid veranderen en heeft onder meer een armoederegisseur ingesteld die zich richt op het duurzaam bestrijden van armoede en het stimuleren van zelfredzaamheid. Onderzoeker Erik Snel: “Het is heel goed dat iemand buiten de formele lijnen om probeert zicht te krijgen op de situatie. De armoederegisseur zoekt uit wat je kunt doen met weinig geld. Zo stimuleert zij dat succesvolle Amsterdammers minder succesvolle Amsterdammers helpen.”

Van alle minima in Amsterdam hebben er 23.000 werk. Dat is een grote groep werkende armen. De gemeente en de armoederegisseur willen meer weten over deze groep en gaven daarom opdracht voor aanvullend onderzoek. Snel is momenteel bezig met de analyse van de interviews met betrokkenen. “Wat opvalt is dat de groep werkende armen voornamelijk bestaat uit alleenstaande moeders. Vaak zijn dat vrouwen die gescheiden zijn en in het verleden nooit hebben gewerkt. Na de scheiding zijn zij in de bijstand gekomen. Zij werken inmiddels wel parttime maar zijn laagopgeleid en komen niet boven het bijstandsniveau uit.” Snel vertelt dat er daarnaast veel traditionele eenverdieners zijn; dat zijn voornamelijk migranten waarbij de man laagopgeleid is en alleen voor het hele gezin moet zorgen. Die gezinnen blijven daardoor ook vaak leven onder de armoedegrens.

Dan rijst de vraag: waarom werken deze mensen eigenlijk? Snel: “Vroeger zouden zij een uitkering hebben. Sinds de omslag in de verzorgingsstaat en nieuwe bijstandswetten (zoals de Wet Werk en Bijstand) zijn er steeds meer maatregelen genomen om mensen aan het werk te krijgen.” Zij worden gedwongen om uit de uitkering te stappen en aan het werk te gaan, ook vrouwen met kinderen tot 12 of zelfs 5 jaar die dat voorheen niet hoefden. Het feit dat er steeds meer werkende armen zijn, ligt dus aan persoonskenmerken (voornamelijk een laag opleidingsniveau) en het strengere overheidsbeleid.

Er zijn ook mensen die een paar jaar geleden nog tot de werkende armen behoorden en nu niet meer. Met 20 van hen zijn voor dit onderzoek interviews gedaan, om te achterhalen waarom zij nu niet meer arm zijn en hoe dat zo gekomen is. “Vaak hadden deze mensen een nieuwe relatie gekregen met iemand met een betere baan. Een enkeling had zelf een betere baan gevonden. Overigens blijft het begrip ‘armoedegrens’ een bureaucratisch statistische grens. Sommige mensen wisten niet eens dat ze arm of juist niet arm waren,” vertelt de onderzoeker.

Amsterdam is niet de enige stad in Nederland met een grote groep werkende armen. Snel: “De hoofdstad heeft naar verwachting minder werkende armen dan bijvoorbeeld Rotterdam, onder meer doordat Amsterdam altijd achteraan heeft gelopen met activeringsbeleid. Bovendien heeft Rotterdam verhoudingsgewijs een armere bevolking met meer laagopgeleiden. Toch had die stad tot nu toe geen armoederegisseur nodig met een bevlogen en doortastende wethouder als Dominic Schrijer.” Dat zal vanaf nu, na het hoogopgelopen conflict over armoedebeleid dat leidde tot zijn vertrek, wellicht anders worden.

Eind zomer 2011 zal de publicatie naar aanleiding van het onderzoek naar werkende armen in Amsterdam van Erik Snel in samenwerking met de Dienst Onderzoek en Statistiek beschikbaar zijn en ook te downloaden op www.nicis.nl.